Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM)

Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM)

Derleyen: Klinik Psikolog Merve Cansu Çavuş, Kasım 2019

Son yıllarda eğitim bilimleri gibi sosyal bilim ve davranış bilimleri alanlarında yapılan uygulama çalışmalarının pek çoğunda ölçülebilen ve gizil (latent) değişkenler arasındaki nedensel ilişkileri ortaya koymaya olanak sağlayan birçok değişkenli istatistiksel yöntem olan Yapısal Eşitlik Modellemesi (Structural Equation Modeling) analizlerinin eskiye oranla kullanıldığı görülmektedir.

Yapısal eşitlik modellemesi, ikinci nesil veri analiz tekniği olarak (Bagozzi ve Fornell, 1982), regresyon gibi birinci nesil istatistiksel tekniklere kıyasla, birçok bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkilerin modellenmesi ile karmaşık bir araştırma problemini tek bir süreçte, sistematik ve kapsamlı olarak ele almayı sağlamaktadır (Anderson ve Gerbing, 1988).
Özellikle psikoloji, sosyoloji, pazarlama ve eğitim bilimlerinde değişkenler arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesinde ve kuramsal modellerin sınanmasında kullanılır (Tüfekçi ve Tüfekçi, 2006).

Yapısal eşitlik modelleri, içerisinde yol analizi ve faktör analizi gibi istatistiksel teknikleri barındıran adı geçen değişkenli istatistik tekniklerini bir araya getiren bir sistemdir. YEM çalışmalarının en temel özelliği tamamen teoriye dayalı olmalarıdır. Yani, araştırmacı analize başlamadan önce elindeki değişkenler arasındaki ilişkiler hakkında teorik bir bilgiye sahip olmak zorundadır. YEM‟in amacı önceden belirlenen bu ilişki örüntülerinin veri tarafından doğrulanıp doğrulanmadığını ortaya koymaktır (Şimşek, 2007:1)

Yöntemin temel özelliği, tamamen teoriye dayalı olmasıdır ve örtük değişkenler seti arasında bir nedensellik yapısının var olduğunu kabul etmesidir (Yılmaz, 2004b).
Verilerin modeli destekleyip desteklemediğini değerlendirmek amacıyla yapısal eşitlik modellemesi literatüründe kullanılan en yaygın yöntem, iki aşamalı yöntemdir (Anderson ve Gerbing, 1988). Analizlerde birinci aşama olarak önce ölçme modeli test edilerek (Huchting vd., 2008) modelde yer alan yapılara ait ölçümlerin ilgili yapıları doğru ölçüp ölçmediğine bakılır, ikinci aşamada ise yapısal modeller incelenir.

YEM, sahip olduğu bazı özellikler bakımından klasik çok değişkenli istatistiksel yöntemlerden farklılaşmaktadır. İlk olarak YEM, diğer istatistiksel yöntemlerden farklı olarak, keşfedici bir yaklaşımı değil, doğrulayıcı bir yaklaşımı benimsemektedir. Dolayısıyla YEM’in dışındaki birçok istatistiksel yöntem veri seti üzerindeki ilişkileri keşfetmeye çalışırken; YEM, kuramsal olarak varlığı kurulmuş olan ilişkilerin veri ile uyumunu doğrulamaktadır. Bu şekliyle YEM’in, hipotez testleri için başka yöntemlerden başarılı olduğu söylenebilir. İkinci olarak geleneksel çok değişkenli yöntemlerin ölçüm hatasının hesaplanması veya düzeltilmesi için herhangi bir yeteneği yokken; YEM ise, hata hesaplamalarında oldukça net sonuçlar ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, geleneksel yöntemler ölçüm hatalarını ayrı ayrı ele alırken, YEM tüm çözümlemelerde ölçüm hatalarını açıkça hesaba katmaktadır. Üçüncü olarak, geleneksel yöntemler analizlerde yalnızca gözlemlenebilen değişkenler üzerinden işlem yapabilirken; YEM, aynı model içerisinde hem gözlenebilen hem de gözlenemeyen değişkenler üzerinden test yapabilmektedir. Son olarak, günümüzde, hem gözlenen hem gözlenemeyen değişkenlerin aynı anda test edilebildiği, doğrudan ve dolaylı çoklu ilişkilerin ya da ardışık dolaylı ilişkilerin ölçülebildiği YEM’den daha iyi veya daha çok kabul gören bir metot bulunmamaktadır. Tüm bu özellikler ise YEM’i, günümüzde oldukça popüler bir yöntem haline getirmiştir. (Meydan ve Şeşen, 2015:1).

YEM’de gizli değişkenler, elipslerle ya da köşeleri ovalleştirilmiş dikdörtgenlerle gösterilirken; göstergeler kare ya da dikdörtgenler içinde gösterilir. Gizil değişkenler arasında tek yönlü ve çift yönlü oklarla gösterilmiş parametrelerin yanı sıra, gizli değişkenlerden onların göstergelerine uzanan tek yönlü oklarla gösterilen parametrelerin de hesaplanması gerekir. Bunlar, faktör analizindeki faktör ağırlıklarına karşılık gelen değerlerdir. YEM de, göstergeler gizil değişkenleri etkilemez, aksine her bir gizil değişken kendi göstergelerini etkiler. Göstergelere dışarıdan uzanan tek yönlü oklar ise, bunların hata varyansını betimlemektedir. Hata varyansı doğal olarak bir göstergenin açıklamadığı varyansı gösterir. Bir gösterge ağırlığının karesinin alınıp bunun “1”den çıkarılması, o göstergenin hata varyansına karşılık gelir.
Gizil değişkenlere yukarıdan (boşluktan) uzanan tek yönlü oklar ise o gizli değişkenlerdeki ondan önce gelen bağımsız gizli değişkenler tarafından etkilenmeyen hata varyansına karşılık gelmektedir (Sharma, 1996: 512; Eroğlu, 2003:292).
Yapısal eşitlik modellerinde, modelin uygunluğu için uyum ölçülerinden yararlanılmaktadır. En yaygın olarak kullanılan uyum ölçüleri, Ki-kare istatistiği (X 2 ), RMSEA(Root Mean Square Error of Approximation) ortalama hata karekök, RMR(Root Mean Square Residual) , NFI(Normed Fit İndex) , RFI(RElative Fit İndex), CFI(Comperative Fit İndex) Karşılaştırmalı Uyum İndeksi ve GFI(Goodness of Fit İndex) Uyum iyiliği İndeksi ve AGFI (Adjusted Goodness of Fit İndex)Düzeltilmiş Uyum İyiliği İndeksi gibi ölçülerdir (T.Raykov &G.A.Marcoulides,2006:43).

Lisrel ve Yapısal Eşitlik Modellleri

Ortaya çıktığı ilk yıllarda JKW modeli olarak da adlandırılan YEM analizinin, ilk yazılımı olan LISREL (LInear Structural RELation) programının geliştirilmesi ardından modeller doğrusal yapısal eşitlik modelleri olarak adlandırılmaya başlamıştır.
LISREL LInear Structural RELations kelimelerinin ilk hecelerinin birleştirilmesiyle meydana gelen bir kelimedir. LISREL, kovaryans yapı analizi için geliştirilmiş özel bir bilgisayar programıdır
LISREL, özellikle gizil değişkenleri, hem bağımlı hem de bağımsız değişkenlerdeki ölçüm hatalarını, karşılıklı neden sonuç ilişkisini, eşzamanlılığı ve iç bağımlılığı içeren modelleri oluşturmak için tasarlanır [ Cudeck ve diğerleri, 2000].

Kaynakça

Anderson, James C. ve David W. Gerbıng; (1988), “Structural Equation Modeling in Practice: A Review and Recommended Two-Step Approach”, Psychological Bulletin, 103, ss. 411-423.

Bagozzi, Richard P. ve Claes Fornell; (1982) “Theoretical Concepts, Measurement, and Meaning,” in, Vol. 2, C. Fornell (Ed.) A Second Generation of Mulivariate Analysis, Praeger, ss. 5-23.

Bollen, K.A. (1989). Structural Equations with Latent Variables, New York, John Wiley and Sons

Cudeck, R., Toit, D.S. ve Sörbom, D., (2000). Structural Equation Modeling: Present and Future, Scientific Software International Inc.

Eroğlu E., (2003), Toplam Kalite Yönetimi Uygulamalarının Yapısal Eşitlik Modeli ile Analizi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Işletme Anabilim Dalı Sayısal Yöntemler Bilim Dalı, İstanbul.

Huchting, Karen K.; Andrew LAC ve Loseph W. LaBRIE; (2008), “An Application of the Theory of Planned Behavior to Sorority Alcohol Consumption”, Addictive Behaviors, 33, ss. 538–551.

Meydan, C.H. ve H. Şeşen, (2015), Yapısal Eşitlik Modellemesi AMOS Uygulamaları, Seçkin Yayınevi, Ankara.

Raykov,T &Marcoulıdes,G.A. (2006) A First Course In Structural Equation Modelling. London

SHARMA S., (1996), Applied Multivariate Techniques. John Wiley & Sons, New York.

Şimşek, Ö. F., (2007), Yapısal Eşitlik Modellemesine Giriş, Temel İlkeler ve Lisrel Uygulamaları, Ekinoks Yayınları, Ankara, 212 s.

Tüfekçi, N. ve Tüfekçi, Ö. K., (2006), “Bankacılık Sektöründe Farklı Olma Üstünlüğünün ve Müsteri Sadakatinin Yarattığı
Değer: Isparta İlinde bir Uygulama”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(4), ss. 170-183.

Yılmaz, V., (2004b), “Consumer Behaviour of Shopping Center Choice”, Social Behavior and Personality, 32(8), ss. 783-790.

Not: Bu derleme yazısında dünyada bulunan bilişsel davranışçı terapilerin tarihçesi adlı bu yazıdan alıntı yapmak yasaktır. Kaynak göstererek en çok 40 kelimeye kadar alıntı yapılabilir.

Related Articles

DSM IV ve V Arasındaki Farklar Nelerdir?
admin1 @ 2019-11-12 11:08:26
Oyun Terapisi Nedir?
admin1 @ 2019-11-01 14:12:42
Sanat Terapisi Nedir?
admin1 @ 2019-11-01 13:05:11
Müzik Terapisi Nedir?
admin1 @ 2019-11-01 12:59:13

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

Paylaş